خانواده آسمانی / مطالب مذهبی • مطالب دینی

علم‌الهدی: اصول اساسی در فلسفۀ صدرائی مبنایی برای تبیین رشد انسان / تشكيل 70 جلسه کمیته راهبري و25 جلسه با رويكرد بررسي انتقادي دیدگاه ها / خانواده آسمانی

سه شنبه ۳۰ مرداد ۱۳۹۷

علم‌الهدی: اصول اساسی در فلسفۀ صدرائی مبنایی برای تبیین رشد انسان / تشكيل ۷۰ جلسه کمیته راهبري و۲۵ جلسه با رويكرد بررسي انتقادي دیدگاه ها


گروه اجتماعی- رجانیوز: دکتر جمیله علم الهدی، عضو هیئت علمی دانشکده علوم تربیتی و روان شناسی و رئیس پژوهشکده مطالعات بنیادین دانشگاه شهید بهشتی مجری طرح ملی پژوهش در باره رشد انسان است که باعنوان«تبیین مبانی و تدوین الگوی رشد انسان بر اساس تعالیم اسلام» به مدت پنج سال یعنی از سال ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۶ در دانشگاه شهید بهشتی طراحی و اجرا شده و اکنون پایان یافته است. لازم به ذکر است دانشگاه شهید بهشتی قبلاً در سلسله  مطالعات مقدماتی  سند تحول بنیادین آموزش و پرورش همکاری داشته است و دکتر علم الهدی مجری طرح فلسفه تعلیم و تربیت رسمی در سال ۱۳۸۴-۱۳۸۶ بوده است. دکتر علم الهدی پس از تحویل گزارش نهایی طرح خود به دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی با روابط عمومی و اطلاع رسانی دانشگاه شهید بهشتی گفتگوی اختصاصی داشته است که از نظر خوانندگان ارجمند می­گذرد.

 

لطفاً در خصوص کلیات این طرح پژوهشی برای آغاز بحث مواردی را بیان فرمایید.

طرح پژوهشی «تبیین مبانی و تدوین الگوی رشد انسان بر اساس تعالیم اسلام»در ۱۳۹۱ طراحی و از ابتدای سال ۱۳۹۲ به اجرا در آمد و تابستان امسال یعنی ۱۳۹۶ تقریباً این مطالعه پایان یافت. البته داوری طرح و اصلاحات آن تا دیماه طول کشید و بالاخره در دی ماه گزارش نهایی طرح به دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی تحویل داده شد و در یک جلسه مشترک میان اعضای کمیسیون تعلیم و تربیت, مدیران ارشد و دست اندرکاران آموزش و پرورش و معاونین محترم دبیرخانه گزارشی از مهمترین یافته های این تحقیق ارائه گردید. تشریفات اداری و مالی و سازمانی آن بین دانشگاه شهید بهشتی و شورای عالی انقلاب فرهنگی نیز در حال پیگیری است.

 

حتماً این طرح پژوهشی داور یا ناظر علمی داشته, ممکن است بفرمایید ناظر یا ناظران علمی طرح رشد چه افراد یا نهادهایی بوده­اند؟

بله این طرح چون یک طرح ملی  و کلان بود شامل طرح های خرد بسیاری بود که برخی به حوزه روانشناسی برخی به حوزه فلسفه و برخی به حوزه تفسیر و علوم قرآن و حدیث مربوط بود. از این رو مجریان و داوران هر یک از ریز پروژه ها با توجه به تخصصهای مورد نیاز متفاوت بوده اند و گزارشهای رسیده از هر ریز پروژه توسط حداقل دو نفر متخصص مجرب داوری می شد ولی ناظر اصلی طرح لازم بود یک فرد متخصص در حوزه فلسفه و تفسیر و علوم حدیث باشد از این رو ناظر محترم، آیت الله رشاد طی سه نوبت طرح را مطالعه فرمودند و اصلاحات مورد نظر ایشان در هر نوبت اعمال شد.

 

ما می دانیم که شما در مطالعات سند تحول بنیادین آموزش و پرورش نقش داشته اید ایا رابطه ای میان این طرح رشد با سند تحول وجود دارد؟

بله واقعاً رابطه نزدیکی وجود دارد همانطور که می دانید در سال های ۸۴ تا ۸۶ من با کمک برخی اساتید دانشگاه و محققانی از سایر دانشگاه ها و همچنین حوزه علمیه قم عهده دار انجام طراحی و اجرای طرح پژوهشی فلسفه تربیت رسمی از دیدگاه اسلام شدیم که بخشی از مطالعات مبانی مربوط به سند تحول بنیادین آموزش و پرورش بود. طرح رشد در واقع این طرح رشد هم در ادامه همان مطالعات مربوط به مبانی سند است. یعنی بطور واضح  یکی از خروجی های طرح مبانی تعلیم و تربیت رسمی از دیدگاه اسلام که برای سند تحول طراحی و اجرا شد همین پرسش  از مدل رشد انسان بود که بعد در سال ۹۱-تا ۹۶ مورد مطالعه قرار گرفته است. چون خصلت طرح های فلسفی این است که تنها حاصل تحقیق یافته های پژوهش یا پیشنهادها عملی نیست بلکه معمولاً پیشنهادهای پژوهشی است یعنی بدنبال یک تحقیق فلسفی اغلب سؤال یا سؤال­های تازه ای بوجود می‌آید که مبنایی برای پزوهش های بعدی خواهد بود. یکی از این سوال ها که در آن زمان مطرح شد این بود که « تغییرات وجودی انسان با در نظر گرفتن اصول حکمت متعالیه و به خصوص آموزه های اسلام چگونه است یا از چه الگویی پیروی می کند؟»

 

آیا برای آغاز اجرای طرح مراحلی در نظر گرفته شده بود؟ آیا انجام طرح مقید به بررسی و مطالعه پیش نیاز هایی هم بود؟

سر آغاز فعالیت تیم پژوهشی، مطالعه پیشینه و بررسی نظریه های رایج در باره رشد انسان بود. گام بعدی مطالعه و بررسی و نقد مفاهیم اصلی  و در نهایت بررسی مبانی و طراحی الگویی متناسب با مبانی یعنی همان اصول حکمت متعالیه  و آموزه های اسلام بوده است. پس در اصل این طرح دو بخش داشت؛ بخش اول بررسی و نقادی دیدگاه های رایج در باره  رشد انسان  و بخش دیگر هم اختصاص به استخراج مبانی اسلامی لازم برای تبیین الگوی رشد انسان می باشد.

 

برای این منظور و محقق شدن اين هدف اقداماتي به صورت موازي صورت گرفت که اجمالا شامل موارد زیر است:

 شناسايي اساتيد وصاحبنظران دانشگاهي و حوزوي ؛ شناساییمراکز پژوهشی و گروه های فعال مرتبط با طرح ؛ احصاء و تهیه منابع و آثار مکتوب و دیجیتال مرتبط با پرسشهای پژوهشی. تشکیل کارگروه ها و کمیته های تحقیق و برگزاری جلسات هم اندیشی و تلفیق, برگزاری کارگاه ها و جلسات تخصصی روش شناسی طرح تحقیق, شرکت پژوهشگران در نشست های علمی، همایش ها و کارگاه های مرتبط با طرح, اعزام پژوهشگران بهسایر شهرستان هاجهت رصد فعالیت ها ی صورت گرفته در مراکز حوزوی و دانشگاهی, مکاتبه با دانشگاه ها، مراکز و مجامع علمی کشور جهت احصاء فعالیت های صورت گرفته در خصوص حوزه های مرتبط با طرح, انجام مصاحبه های تخصصی با صاحبنظران در خصوص موضوعات مرتبط با طرح, سفارش جهت طراحی و اجرای خرده پروژه ها, نظارت و ارزیابی هریک از زیر پروژه ها توسط دو یا سه متخصص مرتبط, برگزاری نشست های مشترک بین پژوهشگران جهت ارائه یافته های هر یک از زیر پروژه ها و بحث و تبادل نظر میان محققان  سه حوزه روانشناسی فلسفی و قرآن و حدیث، تشكيل كارگروه هاي مختلف روش تحقیق, روانشناسی, فلسفی, اخلاقي, براي پيشبرد اهداف طرح بنا به الگوي مفهومي و نقشه راهي كه در اين كار طراحي شده است. تشكيل حدود ۷۰ جلسه کمیته راهبري و۲۵ جلسه كميته تلفيق با رويكرد بررسي انتقادي دیدگاه های  مطـرح شـده وتلفيـق وتـركيب يافتههاي اين تحقيقات،به صورتي سازگاربامباني وارزشهاي اسلامي

 

می توان حدس زد که طرح های ملی با مسایل اجرایی زیادی روبرو میشود ولی با توجه به تازگی و بی سابقه بودن این مطالعه در ایران میخواهم بدانم  آیا شما با مشکلات علمی جدی هم روبرو شدید؟

بله دست کم سه مشکل علمی نسبتا مهم دچار شدیم که قبلا پیش بینی نمی کردیم یکی از این مشکلات  کم رونق بودن بحث های نفس شناسی در حوزه فلسفه و مطالعات دینی از جله تفسیر قرآن کریم و احادیث بود  مشکل دیگری که ما با آن مواجه شدیم  مربوط بود به روش تحقیق است که سبب شد نه تنها برای هر بخش روش های متنوعی را بکار بگیریم بلکه به ابداعاتی هم در این زمینه دست بزنیم و بررسی های چند جانبه داشته باشیم و گاه مطالعاتی انجام شد که به دلیل اعتبار کم یافته هایش یا ایردات ناظران اصلا مورد استفاده قرار نگرفت ولی هزینه و انرژی صرف شده قابل بازگشت نبود یک دیگر از مشکلات ما  به مطالعات روانشناسی رشد مربوط بود  زیرا برخلاف تصور اولیه ما در زبان فارسی و انگلیسی آثار منسجمی در حوزه رشد نداشتیم که بتواند تمام آراء و دیدگاه های روانشناسان را معرفی کند و لازم بود با خواندن کتابها و مقالات بسیار به برداشت اولیه در باره نگاه علمی درباره رشد انسان دست یابیم. به همین دلیل یکی از چیزهایی که در ضمن این طرح ما متوجه شدیم همین نکته است که بحث های رایج در باره علم و دین خیلی دور از واقع است و در عمل دستیابی به دیدگاه علمی یا دینی بسیار مشکلتر از آن است که تصور می شود. تا برسیم به مرحله تشخیص اختلاف نظر ها. چه اینکه ساعتها مطالعه پی گیر لازم بود تا با بررسی مقالات و کتاب های مختلف معلوم شود دیدگاه ها و رویکردهای مختلف در حوزه رشد چه هستند؟ آنچه که از رشد در کتاب های فارسی مطرح شده اتقان و انسجام کافی نداشت تا فهم دقیقی از نظریه رشد بدست دهد. پس مطالعۀ نظریه ها و مطالعه مفاهیم در تیم های مختلف انجام شد و علاوه بر رویکردها و نظرات محققان بزرگ در باره رشد شناختی و رشد اخلاقی انسان, مفاهیمی نظیر استعداد، نیاز، خود, انگیزش، هیجان و شخصیت نیز مورد مطالعه قرار گرفت. در این بخش از توان استادان و دانشجویان رشته های روان شناسی بیشتر بهره گرفتیم. در مرحله بعد نقادی این مفاهیم در اولویت قرار گرفتند و در این بخش با کمک اساتید فلسفه تعلیم و تربیت ریز پروژه ها طراحی و اجرا شد.

 

در مرحله بعد بحث مبانی، مطرح شد که قبلاً نیز در فلسفه تعلیم و تربیت در سند تحول به آن پرداخته شده بود. اصول اساسی در فلسفۀ صدرائی به عنوان مبنای اصلی کار در نظر گرفته شد. و از جمله بخش های خیلی مهم فلسفه صدرا مبحث حرکت است که در هیچ فلسفه دیگری به این اندازه در مورد آن بحث نشده و مطابق پیش بینی ما می توانست مبنایی برای تبیین رشد انسان باشد. فلسفه صدرا حاوی اصول بسیار مهمی است که سبب می شود مسدله تغییر در مرکز توجه ما قرار بگیرد. یعنی صدرا سبب شده بحث حرکت از عوارض به ذات اشیاء منتقل شود که در اصطلاح فلسفی به آن «حرکت جوهری» گفته می شود. بحث در باره حرکت جوهری به فلسفه صدرا و نوصدرائیان اختصاص دارد. و قبل از آن به طور جدی مطرح نبوده و اکنون نیز در هیچ دیدگاه فلسفی دیگری چنین ادعایی وجود ندارد. درواقع اصل حرکت جوهری که خود بر سایر اصول مهم حکمت متعالیه بنا شده می تواند زمینه ای فراهم سازد که  رشد انسان بطور همه جانبه و در عمیق­ترین لایه های وجود انسانی تبیین و توجیه شود. البته این تنها بخشی از تبیین های مربوط به رشد را پوشش می دهد و بطور عنده از بررسی آیات قرآن و روایات می توان به مبانی و الگوی رشد انسان دست یافت .شناسایی مفاهیم، و جستجوی آنها در آیات و روایات متناسب با مفاهیم و مسائلی که در باره رشد مطرح می شود همچون مفهوم رشد، مفهوم استعداد مفهوم خود مفهوم شخصیت و مفهوم نیاز در منابع اصیل یعنی قرآن، و کتب روایی معتبر همچنین در تفاسیر به خصوص تفسیر المیزان علامه طباطبایی زمان هزینه و انرژی بسیار زیادی را به خود اختصاص داد. تعدادی از اساتید حوزه علمیه، تعدادی از اساتید دانشگاه و دانشجویان فعالانه در این بخش شرکت کردند.

 

در مرحله انتخاب روش تحقیق نیز فعالیت های زیادی صورت گرفت تا روشهای تحقیق متناسب با طرح در نظر گرفته شد حتی برای بهتر شدن فرایند کار، کارگاه های آموزشی خاصبرای کارشناسان و دانشجویان برگزار گردید. بارها روش های بکار گرفته نقد و در برابر ارزیابی ناظران قرار گرفت و دچار اصلاح یا تعطیل شد

در نهایت پس از چهار سال فعالیت مدیریتی، مطالعه و بررسی بالاخره از بهمن ماه سال گذشته تدوین نهایی طرح آغاز شد و حاصل این تلاش استخراج حدود ۲۰ مقاله که برخی علمی و پژوهشی و برخی علمی ترویجی هستند شد البته حدود ۵ تا از آنها منتشر شده و بقیه در حال داوری است. گزارش نهایی طرح تقریبا در بیش از ۱۴۰۰ صفحه آماده و به دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی تحویل شده است.

 

آیا شما قصد دارید نتایج این تحقیق را منتشر کنید؟

بله به نظر من خوب هست اصلی ترین و بدیع ترین بخش  یافته های پژوهشیکه در فصل آخر  گزارش طرح آمده و شخصاً تدوین آن را بر عهده  گرفتم  بطور مجزا  منتشر بشود. مطمئن هستم اگر این یافته ها منتشر بشوند و مورد توجه محققان و دانشجویان و اساتید قرار بگیرد سپهر تازه ای را در بحث های تربیتی می گشاید و می تواند مبنایی برای تحقیقات علمی به خصوص در رشته های روانشناسی و علوم تربیتی باشد.

 

آیا شباهت ها یا تفاوت هایی بین نظریه های معمول رشد در طرح پژوهشی تبیین مبانی الگوی رشد بر اساس تعالیم اسلامی ملاحظه شد؟

به لحاظ مبنایی بله، تفاوت دارند. اما به این معنا نیست که آزمایش ها، آزمون ها و نظریه های موجود باید کنار گذاشته شوند. بلکه از آن ها هم باید استفاده شود. اما در جای خود، و در واقع به این نتیجه نرسیدیم که کلاً شبیه هستند و یا کاملاً تفاوت دارند. مبنا ها از دو نقطه متفاوت شکل گرفته اند ولی هر نوع اظهار تظر قطعی در این زمینه نیاز به مطالعات بعدی و به خصوص مطالعات تجربی دارد.

 

یعنی شما انتظار دارید درباره رشد انسان همچنان مطالعات دیگری صورت بگیرد؟

 بله حتماً. ببینید جنس این کار فلسفی است؛ طبیعتاً یک سری فعالیت های علمی تجربی باید بر مبنای آن انجام پذیرد. متأسفانه نگاهی که اکنون در کشور ما وجود دارد این نیست ما فورا می خواهیم از یک مطالعه که به خصوص به نام دین انجام می شود به راه حل های معینی برسیم ولی این یک شتابزدگی بی جاست و این درست نیست که مطلبی را به عنوان غیر اسلامی بودن یکسره کنار بگذاریم یا چشم بسته اجرا کنیم. این منطق همه یا هیچ اصلاً نگاهی علمی به مسائل نیست و اصولا عمل معقولی هم نیست. شما می بینید که همیشه نظریه های علمی بر یک سری مبانی استوار می شوند و یکسره در حال تکامل هستند. چه بسا برخی ترک بشوند و برخی محدود بشوند و برخی برجسته تر و تأثیرگذارتر بمانند در علوم طبیعی این فرایند تکامل تدریجی نظریه های علمی به خوبی و با چالشهای اجتماعی کمی رخ داده است. حتی در علوم انسانی نیز نظریه های متعدد و متنوعی را می توان یافت که به صورت مکمل با گاه متعارض در می ایند ولی پیشا پیش نمی توان موضع صریح و قطعی گرفت. من هرچند به لحاظ مبنایی دیدگاه های مربوط به مسئله رشد انسان را قابل نقد می دانم ولی بطور واضح نمی توانم در باره کاربرد ایده ها و ابزارها اظهار نظر بکنم این مربوط به سلسله ای از مطالعات علمی و فلسفی است. 

 

با این حال در اینجا یعنی در نظریه اسلامی رشد,  مفاهیم کلیدی و اصول اساسی تغییر می کنند، به عبارت دیگر این نظریه موازی با نظریه های دیگر نیست، بلکه این نظریه نیز همچون سایر نظریه ها می تواند تأثیر گذار یا تأثیر پذیر باشد.چه بسا بتوان به صورتبندی های مختلف یا تلفیقی میان ایده ها و یافته های محققان در باره رشد با مبانی اسلامی رشد دست یافت.  امیدوارم کتابها و آثاری که در راستای این طرح پدید آمده و می آید مورد توجه محققین داخلی و خارجی قرار بگیرد، شاید خود منشاء پدید آمدن یک سری مطالعه جدید در این حوزه شود. و فکر می کنم این پروژه ایست که توسط پروژه های متعدد بعدی می تواند تکمیل تر شود. وجود طرح پژوهشی حاضر به این معنا نیست که حرف آخر باشد. بلکه باید گفت تازه آغاز کار و حرف اول است یعنی این گام نخستین در جهت نهادینه شدن مبانی اسلامی رشد خواهد بود. حتی این طرح برای محققینی که اصلاً اعتقادی به مبانی اسلامی هم ندا شته باشند می تواند زمینه ای برای  مواجهه با مبانی جدید و سپهر های تازه تفکر ایجاد کند.

 

 به عبارت دیگر این پروژه ای نیست که کامل شده باشد این فعالیتی است که تازه شروع شده، حدس می زنم اگر افراد با خوشبینی به طرح نگاه کنند، نه اینکه بخواهند آن را متهم کنند یا کاملاً آن را  نفی کنند،  اگر با رویکرد علمی به آن توجه کنند، این طرح، حرف های تازه زیادی برای گفتن دارد. ولی اگر به موضوع با دید ایدئولوژیک نگاه شود ممکن است راه هر نوع ایده پردازی بسته شود. هم به طرفداران تفکر اسلامی که معتقدند برای رشد انسان  می توان مبنایی اسلامی ساخت، و هم به مخالفان  که اعتقاد دارند اسلام یک دین شرعی است و باید از ساحت علم دور نگه داشته شود می توان گفت:اگر آزاد اندیشانه به موضوعات نگریسته شود و حرف های تازه ای که به استناد مفاهیم قرآن، تفسیر، روایت و حدیث بیان شده است، شنیده شود ممکن است ایده های جدید خلق شوند. اگر قرآن را به عنوان یک کتاب معرفت بخش قبول داشته باشیم حتی اگر مسلمان نباشیم، می توانیم از آن بهره کافی ببریم.

 

بنظر می­رسد، اگر یافته ­های پژوهشی طرح را در بوته آزمایش و تجربه قرار دهیم  خیلی ها  علاقه مند شوند نتایج آن را ببینند.

بله حتماً، مشکلی که اینجا داریم همین است که حوزه مطالعات فلسفی را از حوزه مطالعات تجربی کاملاً جدا می کنیم. حوزه مطالعات تجربی تقریباً به حوزه مطالعات فلسفی بی علاقه و بی اعتماد است. یعنی دانشجوی روان شناسی، علاقه ای به خواندن مطالب فلسفی ندارد. و محقق روان شناس هم علاقه ای به خواندن کتاب های فلسفی ندارد. بنابر این مطالعات خود را در حوزه تحقیق تجربی انجام می دهد. این چیزی است که در اروپا و آمریکا کمتر دیده می شود. محققان و دانشجویان غربی به راحتی وارد بحث های فلسفی کانت می شوند و سعی می کنند مطالعات تجربی خود را با آن هماهنگ کنند. و این کمتر در میان محققان و دانشجویان خودمان دیده می شود.

 

آیا از نقد طرح استقبال می کنید؟

بله هرچند نقل تلخ و رنجش زاست ولی تمایل دارم هم در دانشگاه خودمان و هم در مراکز علمی دیگر  گزارش هایی از این طرح ارائه کنم به شرط اینکه شنونده خوبی داشته باشم از بحث در این باره استقبال می کنم. البته تا کنون نیز در کلاس­های درس اشاره­هایی به موضوع طرح داشته­ام، یا در سخنرانی ها و کنفرانس ها به ان اشاره کرده ام اما اینکه کل بحث طرح را بیان کنم خیر. در شورای عالی انقلاب فرهنگی درباره این طرح به طور کامل صحبت داشته­ام. اما بیشتر مخاطبان از آموزش و پرورش و مدیران آموزش و پرورش کشور بوده اند. اما به طور مشخص هنوز به طور رسمی درباره آن صحبت نشده است. هنوز در آغاز کار هستیم، اگر طبیعتاً میزگرد نقدی باشد طرح را ارائه خواهم کرد. امیدوارم با انتشار کتاب این بحث ها در بگیرد. قبلاً هم این تجربه را داشته ام که وقتی کتابی منتشر می شد برای میزگرد و نقد دعوت به عمل می آمد.

 

منبع: رجا نیوز

به این پست امتیاز دهید.
196 views مشاهده
دیدگاه کاربران انتشار یافته : 0 - در انتظار بررسی : 4
    • دیدگاه ارسال شده توسط شما ، پس از تایید توسط مدیران سایت منتشر خواهد شد.
    • دیدگاهی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با مطلب باشد منتشر نخواهد شد.